Η πίστη ενός ανθρώπου σε μια θεωρία συνωμοσίας είναι απόρροια της βαθύτερης ανάγκης του να νιώθει ξεχωριστός.

16:04 | |

Οσο περισσότερο συνωμοσιολογούμε τόσο πιο δύσκολο γίνεται να διαχωριστεί η συνωμοσιολογική θεώρηση από τη στοιχειοθετημένη κριτική

Σε τι πιστεύουμε; Τι αμφισβητούμε; Σε τι οφείλεται η εμφάνιση των συνωμοσιολογικών κυμάτων και η επιτυχία των συνωμοσιολογικών πίστεων; Και ποιο είναι το κόστος της ανασυγκρότησης μιας μανιχαϊστικής κοσμοαντίληψης τόσο για τις δημοκρατίες μας όσο και για την ψυχικο-νοητική κατάστασή μας;

Πριν από λίγους μήνες μια έρευνα του γερμανικού Πανεπιστημίου Johannes Gutenberg είχε καταλήξει πως υπήρχε μια συσχέτιση ανάμεσα στις «νοοτροπίες συνωμοσίας» και στην «ανάγκη της μοναδικότητας». Τι σημαίνει αυτό; Η πίστη ενός ανθρώπου σε μια θεωρία συνωμοσίας είναι απόρροια της βαθύτερης ανάγκης του να νιώθει ξεχωριστός.

Συνεπώς, η προσπάθεια να μεταπείσουμε με λογικά επιχειρήματα κάποιον που πιστεύει σε μια θεωρία συνωμοσίας, μπορεί να φέρει τα ακριβώς αντίθετα αποτελέσματα, δηλαδή να αυξήσει τη βεβαιότητά του πως υπάρχει συνωμοσία καθώς αυτό θα τον κάνει να νιώθει ακόμα πιο μοναδικός. Ιδίως σε μια περίοδο κρίσης, που εξ ορισμού συνοδεύεται από παραπλανητικές θεωρίες, οι οποίες εξαπλώνονται με ευκολία εξαιτίας της εγγενούς ροπής του ανθρώπου προς τη συνωμοσιολογία και της ανθρώπινης ανάγκης για εξήγηση του τυχαίου.

Ο Πιερ Αντρέ Ταγκιέφ, στο βιβλίο του «Συνωμοσιολογική Σκέψη – Θεωρίες Συνωμοσίας» (εκδόσεις Επίκεντρο), αναλύει τον τρόπο με τον οποίο οι ψευδαισθήσεις λειτουργούν σαν ψυχικές τροφές, με αποτέλεσμα οι θεωρίες συνωμοσίας να απαντούν σε ένα αίτημα νοήματος και συνοχής. Η κατασκευή ενός δαιμονικού εχθρού -γράφει- αποτελεί μια καθησυχαστική εξήγηση για όλα τα δεινά.

Ο Γάλλος φιλόσοφος και ιστορικός πολιτικών ιδεών αποσαφηνίζει πως η συνωμοσιολογική σκέψη δεν σημαίνει να πιστεύει κανείς στην ύπαρξη συνωμοσιών, που άλλωστε δεν έχουν πάψει ποτέ να υπάρχουν στ’ αλήθεια. «Συνωμοσιολογική σκέψη είναι η τάση να βλέπει κανείς παντού συνωμοσίες και να πιστεύει ότι οι συνωμοσίες είναι το κλειδί σε όλα, ή σχεδόν όλα, όσα συμβαίνουν στον κόσμο».

Αυτό δεν σημαίνει -τονίζει- πως η παγκόσμια ιστορία δεν είναι γεμάτη από πραγματικές συνωμοσίες που πέτυχαν ή απέτυχαν. Σημαίνει όμως, σίγουρα, πως η ιστορία μας είναι «γεμάτη και με φανταστικές συνωμοσίες που υπήρξαν αντικείμενο συλλογικών πεποιθήσεων». Γι’ αυτό ο Ταγκιέφ προτιμά να μιλά για συνωμοσιολογικη θεώρηση.

Στη «Σύντομη πραγματεία περί Συνωμοσιολογίας» (εκδόσεις Πατάκη), ο Γάλλος στοχαστής υποστηρίζει πως «η σαγήνη του συνωμοσιολογικού σχήματος έγκειται στην «επεξηγηματική του παντοδυναμία», δηλαδή στην αποκάλυψη των σκοτεινών πρωταγωνιστών που κινούν τα νήματα της ιστορίας. Η συνωμοσιολογική σκέψη -που δεν αποδέχεται τη σύμπτωση ως τυχαίο αλλά ως ένδειξη για μια «μυστική διασύνδεση»- παρέχει στο ψυχικά αποσταθεροποιημένο άτομο τον καθησυχασμό της εξήγησης του ανεξήγητου, αποστερώντας, ωστόσο, από όλους τους υπόλοιπους το δικαίωμα της δημιουργικής αμφισβήτησης.

Διότι, όσο περισσότερο συνωμοσιολογούμε τόσο πιο δύσκολο γίνεται να διαχωριστεί η συνωμοσιολογική θεώρηση από τη στοιχειοθετημένη κριτική και αμφιβολία που οφείλουμε να απευθύνουμε στην εκάστοτε ηγεσία.

Η σχέση της παρανοϊκής- συνωμοσιολογικής κοσμοθεωρίας με την άνοδο των ιδεολογιών των άκρων

Στον αντίποδα της συνωμοσιολογίας βρίσκεται ο πολιτικός-θρησκευτικός Μεσσιανισμός, δηλαδή η δουλική αναμονή λύτρωσης ανθρώπων σε απόγνωση από εξωτερικούς παράγοντες. Αυτό συμβαίνει όταν κάποιος πιστεύει ότι η γνώση -πολιτική, οικονομική, κοινωνική- έτσι όπως χρησιμοποιήθηκε μέχρι τώρα έχει αποτύχει στη διαχείριση των κρίσιμων ζητημάτων. Επιπροσθέτως, όσο περισσότερο ευάλωτος αισθάνεται κάποιος στην επαγγελματική ή προσωπική του ζωή τόσο ευκολότερα εμπλέκεται σε λογικές που μοιάζουν με αίρεση, ακολουθώντας πρόσωπα-ιδέες που θα τον απαλλάξουν από οτιδήποτε βιώνει ως επώδυνο ή ανυπόφορο. Αντίστοιχος είναι ο ψυχικός μηχανισμός που τίθεται σε λειτουργία μπροστά στη συνωμοσιοκρατία.

Η αποδοχή-πίστη συνωμοσιολογικών θεωριών γίνεται ακόμα ευκολότερη όταν το άτομο χαρακτηρίζεται από μια παρανοειδή καχυποψία. Στην πραγματικότητα, δηλαδή, το άτομο προβάλλει πάνω στους άλλους τις δικές του συνωμοτικές επιθυμίες. Λειτουργεί, δηλαδή, ο μηχανισμός της προβολής σε συνδυασμό με τις παρανοϊκές ερμηνείες.

Η καχυποψία, ακόμα και των μη παρανοϊκών ατόμων, εντείνεται σε μια εποχή όπως η δική μας, όπου βιώνουμε μια παρατεταμένη περίοδο αβεβαιότητας και αγωνίας, με αποτέλεσμα τον πολλαπλασιασμό και την ταχεία διάδοση των συνωμοσιολογικών αφηγήσεων.

Αυτές οι αφηγήσεις δίνουν μια εξήγηση σε αυτό που το φοβισμένο υποκείμενο βιώνει ως ανυπόφορο ή τραυματικό, ικανοποιώντας την ανάγκη του για ανανοηματοδότηση της ζωής και της ύπαρξής του, ενισχύοντας ωστόσο τις ιδεολογίες των άκρων.

Η κρίση υγείας που διανύουμε τώρα είναι η «τέλεια ευκαιρία» για την εμφάνιση νέων συνωμοσιολογικών απόψεων δεδομένου πως η θεωρία συνωμοσίας συνιστά μια μυθική αφήγηση, η οποία παρέχει μια επεξήγηση πειστική, «πλήρους καθαρότητας, άκαμπτης λογικής και πανίσχυρης αιτιότητας», όπως σημειώνει ο Raoul Girardet στο «Μύθοι και πολιτικές μυθολογίες».

Δεν θα επεκταθούμε στις «συντεταγμένες αυτών των θεωριών» σχετικά με το ποιοι μας ελέγχουν. Δεν έχει σημασία. Θεωρίες συνωμοσίας υπήρχαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν. Το ανησυχητικό είναι όταν αρχίζουν να γίνονται «κοινωνικά φυσιολογικές και πολιτισμικά συνηθισμένες»…

Αρέσει σε %d bloggers: